Grobowiec Ptahmesa i najstarszy ser świata

SŁOWEM WSTĘPU

Najstarszy ser świata, liczący 3200 lat, odkryto w grobowcu Ptahmesa, nieopodal Sakkary w Egipcie. W XIII w. p.n.e. Ptahmes był burmistrzem Memfis i skrybą na dworze faraonów Sethiego I i Ramzesa II. Prócz glinianych słojów z serem mastaba egipskiego arystokraty skrywała inne bogactwa.

Przypadki Arthura Rhoné

Egipt, 1885 r. Pustynny upał daje się we znaki, ale poszukiwacze skarbów kopią dalej. Właśnie odkryli grobowiec Ptahmesa z XIII w. p.n.e. i wręcz nie posiadają się ze szczęścia. Arthur Rhoné, francuski egiptolog–amator robi jeszcze jedno zdjęcie filarów zdobionych hieroglifami i płaskorzeźbami, gdy nagle rozpętuje się potężna burza piaskowa. Poszukiwacze nie mają już czasu nanieść na mapę położenia znaleziska. Uciekają w popłochu, ładując na wielbłądy część bezcennych artefaktów. Wkrótce trafiają one do muzeów w Niderlandach, Włoszech i Stanach Zjednoczonych. Świat naukowy huczy od sensacyjnych doniesień o grobowcu Ptahmesa, tyle że… nikt nie wie, gdzie dokładnie się on znajduje.

Sekrety pustyni

Tajemnica pozostaje skryta w piaskach Sahary przez aż 125 lat. Dopiero w 2010 r., na południe od grobowca faraona Unasa w Sakkarze, egiptolodzy z Uniwersytetu w Kairze dokonują ponownego odkrycia grobowca Ptahmesa. Mastaba jest ogromna (70 m długości) i pełna bogactw, na jakie w ostatniej drodze zasługiwał człowiek szlachetny i wielce utytułowany: burmistrz Memfis, spowiednik w świątyni Ptah, szafarz Pana Prawdy, oczy władcy Górnego Egiptu, uszy władcy Dolnego Egiptu, nadzorca skarbu i pracy, królewski skryba i okaziciel pieczęci na dworze faraonów Sethiego I i Ramzesa II z 19. dynastii Nowego Królestwa Egiptu. Badacze wiedzą już, że mają do czynienia z postacią zdecydowanie nietuzinkową, ale tego, co odkryją w grobowcu lada chwila, nie spodziewają się nawet w najśmielszych snach.

Tajemnicze słoje Ptahmesa

W komorach i korytarzach grobowca Ptahmesa archeologowie znajdują kilka zabytkowych steli, niedokończoną płaskorzeźbę Ptahmesa, wizerunek jego rodziny: żony Inehyt, trzech córek – Meryt, Tamit i Nefi, oraz dwóch synów o imionach Usi i Iia, zgromadzonych przed tzw. triadą tebańską, czyli bogami Amonem, Mutem i Chonsu, a także figurki pogrzebowe uszebti, amulety i pomalowaną rzeźbę głowy żony albo którejś z córek Ptahmesa. Ot, skarby typowe dla grobowców egipskiej arystokracji. Prócz nich wśród zbiorów jest też jednak kilka częściowo rozbitych glinianych naczyń z dość podejrzaną zawartością. Naukowcy nie wiedzą, z czym mają do czynienia i natychmiast przekazują znalezisko na Uniwersytet w Katanii. Niecierpliwie oczekiwane wyniki analizy proteomicznej wprawiają wszystkich w niemałe zdumienie, gdy okazuje się, że biaława, zestalona masa z glinianych słojów to nic innego jak… ser – konkretnie: liczący 3200 lat najstarszy ser świata!

Najstarszy ser świata

Badacze są ostrożni w pochopnym szufladkowaniu odkryć i przyklejaniu szumnych etykietek. Bo czy ser z grobowca Ptahmesa faktycznie zasługuje na miano najstarszego? Wątpliwości nasuwają chociażby dużo starsze serowe artefakty z Polski i Chorwacji, datowane na VI tysiąclecie p.n.e. Sceptyczne podejście jest w pełni uzasadnione, ale też łatwe do rozwiania, gdy porównać konsystencję i stan zachowania znalezisk. Na dowodach z Europy pozostałości sfermentowanego mleka, jogurtu lub kefiru są zauważalne dopiero pod mikroskopem. Ślady te mogą wskazywać na produkcję sera, ale wcale nie muszą, bo same w sobie odnoszą się do wyrobów o konsystencji bardziej płynnej. W jakiej postaci je spożywano, co ewentualnie z nich produkowano – pozostaje w tym przypadku jedynie przypuszczeniem. Tymczasem ser z grobu Ptahmesa to najstarszy dotąd odnaleziony ser w postaci stałej. Jest zachowany w znacznej ilości i doskonale widoczny gołym okiem, a jego stan skupienia, kształt i skład chemiczny stanowią niezaprzeczalny dowód na to, że mamy do czynienia z serem z prawdziwego zdarzenia. Poza ceramicznymi słojami potwierdza to także odkryty w grobowcu kawałek płótna ze śladami mlecznego przysmaku.

Luksusy w zaświatach

Dlaczego Ptahmesa pochowano z serem? Był on przedstawicielem elity, a takich ludzi przygotowywano do podróży w zaświaty z wielkimi honorami. Grobowce wysoko postawionych Egipcjan miały odzwierciedlać pełen majestat ich ziemskiego życia lub aspiracji. Czy to oznacza to, że Ptahmes lubił za życia ser? Prawdopodobnie tak, chociaż istnieje alternatywne wyjaśnienie. Jak tłumaczy egiptolog Salima Ikram, w starożytnym Egipcie pochówek był często bardziej wystawny niż jakakolwiek inna uroczystość. Ceremonii pogrzebowej towarzyszyła uczta, podczas której podawano smakołyki, jakimi ludzie nie zawsze mogli się raczyć na co dzień. Przypuszczalnie więc Ptahmes był miłośnikiem sera, ale czy jadł go dużo, czy raczej cierpiał na wiecznie nieposkromiony serowy apetyt – tego raczej już się nie dowiemy.

Smak sera z egipskiego grobowca

To może przynajmniej mamy szansę przekonać się, jak smakował najstarszy ser świata? Wprawdzie nikt nie odważy się dowieść tego empirycznie, to nauka ponownie przychodzi z pomocą. Enrico Greco, chemik z Uniwersytetu w Katanii, który brał udział w identyfikacji tajemniczej substancji, powiedział, że naprawdę trudno mu wyobrazić sobie specyficzny smak sera z egipskiego grobowca, lecz w toku badań odkrył, iż wykonano go z mleka owczego, koziego, krowiego lub bawolego. Na tej podstawie – i przy pomocy ogólnej wiedzy o smaku starożytnych serów – Paul Kindstedt, historyk sera i chemik, doszedł do wniosku, że ser z egipskiego grobowca był „naprawdę bardzo kwaśny” i prawdopodobnie przypominał współczesny ser chèvre.

Grobowe niespodzianki

Co ciekawe, w grobowcu Ptahmesa odkryto także ślady bakterii Brucella melitensis wywołującej brucelozę – chorobę zakaźną spowodowaną spożyciem niepasteryzowanych produktów mlecznych, którą można się zarazić również współcześnie. Jeżeli dalsze badania to potwierdzą, bruceloza będzie najstarszą odkrytą dotąd chorobą, na którą ludzie zapadają nieprzerwanie od epoki neolitu.