Badania i codzienne obserwacje muzealników nie pozostawiają złudzeń. Jasno wskazują, że przeciętny zwiedzający spędza w muzeum zaledwie 20–40 minut, i to niezależnie od rangi instytucji lub tematu ekspozycji. W jednej sali gość przebywa 5–10 minut, z czego eksponatom poświęca w porywach 2–4 minuty. Jeden obiekt obdarza zaś spojrzeniem przez oszałamiające 15–30 sekund. Tylko skanuje wzrokiem przedmiot i jego opis, a już po chwili o nich nie pamięta.
Zwykła ignorancja? Bynajmniej!
6 na 10 zwiedzających nie czyta opisów
Powodów smutnej statystyki jest kilka, ale główny problem tkwi w tym, że eksponaty… nie mówią. Pozostają jedynie niewiele znaczącymi przedmiotami, dopóki nie nadasz im głosu, który naprawdę przyciągnie zwiedzającego.
A takim głosem na pewno nie jest etykieta ekspozycyjna z suchym opisem: „Lampa naftowa, Polska, XIX w.” albo „Figurka antropomorficzna gliniana żeńska. Kultura Cucuteni-Trypole, V–III tysiąclecie p.n.e.”.
Jeśli zwiedzający widzi taką etykietę, to otrzymuje informację. Dowiaduje się, co to jest, z czego, kiedy i gdzie powstało. Czy jednak taka pobieżna informacja w jakikolwiek sposób porusza twojego gościa? Czy sprawia, że czuje on więź z historią? Cóż, raczej nie. I to również dlatego aż 63% zwiedzających wcale nie czyta opisów ekspozycji. Bo opis informuje, ale ani trochę nie angażuje.
Jak to zmienić? Tu do gry wchodzi pisanie interpretacyjne.
Interpretacja to nie opis
Pisanie interpretacyjne (ang. interpretive writing) to sztuka tworzenia immersyjnych narracji, które służą interpretowaniu dziedzictwa. W dużym uproszczeniu to treści, które zmieniają nudne, trudne, zwykłe i przewidywalne w intrygujące, ekscytujące, warte poznania i zapamiętania.
W praktyce muzealnej metodyka interpretacyjna sprowadza się do projektowania takiej oprawy informacyjnej wystaw, gdzie fakty są przekształcane w opowieści. Czyli zamiast klasycznego opisu – pojawiają się frapujące hasła, skrócone reportaże i eseje oraz narracyjne scenariusze nagrań audio i wideo. Te rodzaje treści nie są tutaj przypadkowe. Pozwalają bowiem natychmiast pochwycić uwagę oraz łączyć solidną, obiektywną merytorykę z epicką fabułą, która silnie oddziałuje na myśli i emocje odbiorcy.
Dobra narracja błyskawicznie angażuje, a ponieważ stanowi nośnik dodatkowych znaczeń – zanurza w temat, ułatwia zrozumienie eksponatu i jego kontekstów oraz inspiruje do refleksji lub określonego działania.
Pytanie za sto punktów brzmi jednak: czym jest dobra narracja? Co odróżnia pięknie napisaną charakterystykę obiektu od autentycznie wciągającej historii?
PRR!, czyli prowokacja, nawiązanie i objawienie wg Tildena
Freeman Tilden, ojciec nauki zwanej heritologią, zawarł w swojej słynnej książce Interpreting Our Heritage (1957) sześć zasad interpretowania dziedzictwa. Jedna z najważniejszych brzmi:
„Głównym celem interpretacji nie jest nauczanie, lecz pobudzanie do myślenia”.
Oznacza to, że trzeba porzucić nie tylko akademicki styl komunikacji z odbiorcą. Nowoczesna treść muzealna nie ma budować pompatycznej powagi wokół instytucji, nie ma przedstawiać faktów, instruować ani objaśniać „co autor miał na myśli”.
Narracja ma prowokować, stymulować procesy poznawcze i pozwolić zwiedzającemu na zbudowanie osobistej więzi z eksponatem. Aby było to możliwe, dobra opowieść działa na trzech poziomach: prowokacji, nawiązania i objawienia.
1. Prowokacja (provoke)
Zamiast pisać, że to kopia prototypu lampy skonstruowanej w 1853 r. przez Ignacego Łukasiewicza, zapytaj: „Jak jeden wieczór przy marnym świetle świecy zmienił bieg historii?”. Albo taki przykład hasła rozbudzającego wyobraźnię zamiast suchego stwierdzenia – porównaj:
Talerz gliniany, żłobkowany. Kultura łużycka, ok. 900 p.n.e.–750 p.n.e.
Co zostało z kolacji sprzed trzech tysięcy lat.
Prowokacja zmusza mózg do pracy. Sprawia, że zwiedzający przestaje być pasywnym konsumentem danych, a staje się odkrywcą odpowiedzi. Możesz go zaskoczyć pytaniem, żartem lub intrygującym stwierdzeniem. Krótki impuls, zawierający od 1 do 10 słów, a więc łatwy do przeczytania w okamgnieniu, to wszystko czego potrzebujesz, aby momentalnie zdobyć szczere zainteresowanie widza.
2. Nawiązanie (relate)
Teraz pora na zbudowanie najważniejszego mostu. Jeśli nie połączysz obiektu z osobistym doświadczeniem zwiedzającego, on go zignoruje. Jak opowiedzieć o XIX-wiecznej lampie komuś, kto żyje w świecie LED-ów? Opowiedz o lęku przed mrokiem. O nadziei, jaką dawało jasne światło. O rewolucji, która przyniosła ulgę i poczucie bezpieczeństwa, pozwalając czytać książki albo spacerować ulicami po zmroku. To są emocje, które znamy wszyscy, bez względu na datę urodzenia.
3. Objawienie (reveal)
Ostatni element układanki to moment „Aha!”, czyli olśnienie, którego doznaje zwiedzający w kontakcie z eksponatem i towarzyszącą mu narracją. Jest już zaintrygowany i emocjonalnie związany z przedmiotem, więc teraz staje się głodny konkretnej wiedzy, która da mu do myślenia. Ale uwaga, w pisaniu interpretacyjnym nie chodzi o relacjonowanie oczywistości. Chodzi o objawienie tego, czego na pierwszy rzut oka nie widać. Krótka, lecz gęsta od znaczeń i zwrotów akcji opowieść to idealne narzędzie do przekazania geniuszu twórcy, determinacji odkrywcy, symboliki dzieła sztuki czy wyjątkowych okoliczności powstania artefaktu. Gdy ujawniasz stojącą za eksponatem „wielką ideę” (The Big Idea), zwiedzający nareszcie rozumie niebagatelne znaczenie obiektu oraz jego konteksty historyczne, kulturowe czy społeczne. Do głowy samoczynnie przychodzą mu kolejne pytania i konstatacje, a ciekawość przeradza się w dalsze eksploracje i fascynację światem.
Dlaczego interpretacja działa?
Tym prostym sposobem, dzięki pisaniu interpretacyjnemu, muzeum z przykurzonej instytucji staje się przestrzenią niezwykłych odkryć i wrażeń – miejscem, do którego ludzie regularnie wracają. A więcej zwiedzających to granty, rozwój i przetrwanie instytucji.
Wiodące światowe muzea (m.in. British Museum w Londynie, Louisiana Museum of Modern Art w Kopenhadze czy Smithsonian Institution w Waszyngtonie) od lat z powodzeniem stosują rozmaite formy narracyjnej interpretacji dziedzictwa.
Wdrożenie tego rozwiązania – które w Polsce nadal stanowi innowację – wymaga oczywiście systemowej zmiany w podejściu do projektowania ekspozycji i zarządzania zespołem. To rewolucja, jednak przyszłość należy do tych instytucji kultury, które idą z duchem czasu, działają z myślą o zwiedzających i zdają sobie sprawę, że w tej całej interpretacji dziedzictwa nie chodzi tylko o „ładne pisanie”.
Pisanie interpretacyjne to proces przekładania fachowej wiedzy na język emocji i znaczeń, dzięki któremu słowo staje się aktywną częścią wystawy, a statyczny eksponat – żywym, immersyjnym doświadczeniem.
Z punktu widzenia muzeum metodyka pisania interpretacyjnego to natomiast twarda strategia budowania marki instytucji, która przekłada się na konkretne korzyści:
- Zwiększenie liczby zwiedzających – interesujące muzeum zbiera wiele pozytywnych opinii, które są najlepszym społecznym dowodem słuszności tego, że daną instytucję zdecydowanie warto zwiedzić;
- Pozytywnie rozpatrywane wnioski grantowe – więcej zwiedzających i duża popularność muzeum to powód, by przyznać instytucji dotacje na rewitalizację infrastruktury, organizację wydarzeń czasowych czy lokalne działania;
- Budowanie ambasadorów – zwiedzający mają dzięki narracjom większą świadomość otoczenia kulturowego. Zamiast mówić „było fajnie” i chwalić się selfie z muzeum, opowiadają o tym, że dowiedzieli się czegoś fascynującego o naturze wynalazku, geniuszu artysty, ludzkiej pomysłowości;
- Wydłużenie czasu wizyty – dobrze skonstruowana narracja sprawia, że zwiedzający chętniej podąża za historią. Nie wychodzi z muzeum znużony po pół godzinie, nie przebiega przez sale i nie rzuca na wszystko krótkich spojrzeń, lecz zatrzymuje się po głębokie przeżycie;
- Dostępność i prestiż – interpretacja pozwala „odczarować” trudne tematy. Sprawia, że muzeum przestaje być hermetyczną świątynią nauki, a staje się żywym centrum kultury, do którego chce się wracać.
